Կերեք և բազմացեք, կովե՛ր, կյանքը կարճ է:
ԳԱՐՍԻԱ ՄԱՐԿԵՍ
Ո՞Վ Է ՆԱ: Նա դարերի բարձրագահ թռիչքն է և ժամանակների ցնցումը: Թռչեց դեպի արևը- ոչ Իկարոսի պես: Ցնցեց նիրհած դրությունը- ոչ երկրաշարժի պես: Նա ցատկեց դեպի ապագա: Ցնցեց գրական աշխարհը հրաբխի պես: Ինչպես Ուելսի ժամանակի մեքենան- նրա Խոսքը կրեց գալիքնափայլ դրոշմ: Ինչպես Վեզուվ- նրա երգի լավան կլանեց բոլոր պոմպեյիկներին… Նա չխաչվեց, ինչպես Քրիստոս: Նա գամվեց, ինչպես Պրոմեթևս: Նա Պոնտոսի ափերից հեծեծող Օվիդիոս Նազո՞նն է, Հունաստանի ազատության մարտիկ Ջորջ Բայրո՞նը, տարագրված վրիժառու Վիկտոր Հյուգո՞ն: Եվ կամ` դոկտոր Ֆաո՞ւստ: Ո՛չ: Նա Եղիշե Չարենցն է- բանաստեղծության հայկական Ապոլլոնը և հայ գրականության գեներալ Բոնապարտը:
ԾԻԱԾԱՆՎԱԾ ՀՐՈ ՏԵՍԻԼ: Վահան Տերյանի տաճարի քուրմը դարձավ մի մանուկ-տղա: Նա Կարսի կամրջի վրա, ագռավների քրքջոցի տակ, երազեց նայադների մասին, արևոտ անդունդների, հավիտենության մեռած դաշտերի և հրո երկրի մասին: Կաթնծիր: Էգ թռչուն: Աղջիկ: Նրա պատանեկական տխրությունը զնգում է մարդու հոգում տիեզերական ցավատանջությամբ:
ԱՄՈՒՍՆՈՒԹՅՈՒՆ ՀԱՅՐԵՆԻՔԻ ՀԵՏ: Համաշխարհային միակ բանաստեղծը, որ ամուսնացավ հայրենիքի հետ: Որբ, արնաքամ, բայց… կապուտաչյա:
ՀԱՎԻՏԵՆՈՒԹՅԱՆ ԴԱՐՊԱՍՈՒՄԸ: Ով ուզում է չքննարկել Եղեռնը- թող չկարդա նաև Դանթեական առասպելը: Բայց դրա վերջնամասը անապատներից իրենց հանգրվանին հասնող քարավանի ճանապարհի երգը չէ: Միայն բուրգե՞րն են հավիտենական: Իսկ ապրելու տե՞նչը…
ԵՍ Ի՞ՆՉ ԱՆԵՄ: Չարենցն ի՞նչ անի, երբ Լուսամփոփի պես աղջիկը աշխարհի լավագույն սիրային բանաստեղծություններից է:
ՄԻՋԱՆԿՅԱԼ: Նա, կարծես միջանկյալ, գրեց Հեռացումի խոսքերն ու Տաղ անձնականը, որը մինչև հիմա բոլոր ճշմարիտ (տխուր) բանաստեղծները ամեն օր (օրը մի քանի անգամ) գեղգեղում են ու անիծում նրան:
ՌԻԳՎԵԴԱ: Որպես Գանգեսի խելագար քուրմ- նա աշխարհասասան նկրտումները զգում և երգում է վեդայական խմիչքի պես մաքուր սրտով…
ԲԱՍՏԻԼՅԱՆ ՊԱՖՈՍ: ԱՐՇԱԼՈՒՅՍԸ ՍԱՌՈՒՅՑԻ ՎՐԱ: Խելագարված ամբոխների առաջաբանը խմելու համար արժեր ծնվել և ողջ կյանքում պատանի մնալ: Կարմիր նժույգները վրնջում են, ինչպես արշալույսը սառույցի վրա: Մղկտում է կարոտը:
ՀԱՅՏՆՈՒԹՅՈՒՆ: Մեծանուն գրականագետ Նիկոլ Աղբալյանը հայտնաբերում է նրան:
ՇԱՌԼ ԲՈԴԼԵՐ: (ԱՐԳԵԼՎԱԾ ՍԻՐՈ ԷՄԱԼԱՅԻՆ ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ): Առաջին անգամ խոստովանում է, որ ինքն այլ աշխարհից է եկել: Անշուշտ, Տերյանից դեռ չի ձերբազատվել (և երբեք էլ չի ձերբազատվելու), բայց խմորը հունցում է ֆրանսիական սիմվոլիստների էմալով: Սիրում է: Օգնեցե՛ք, օգնեցե՛ք, օ՜…
ԱՐԵՎԱՅՐՈՒՔ ԿԱՐՄԻՐ: Հեղափոխական ռոմանտիզմը ռադիոպոեմել, նույն է, թե Բուկեփալը սանձես: Բայց լավ է ստացվել: Ամենաանխնա միջօրեականով իրեն համեմամատում է Էյֆելյան աշտարակի հետ: Ու բա՛րձր է, բա՜րձր է կայանն իմ հոգու…
ՇԱՄԻՐԱՄ: Լեյլի: Լեյլի: Հասկանում է վերջնականապես, որ իր կարոտի եղբայրը շունն է միայն: Եվ այդ սարսափից մեծ անկում է ապրում: Գիտակցում է, որ հաղթական է և մեծ անուն է ունենալու:
ՄՆԱՔ ԲԱՐՈՎ: Մեռնում է Տերյանը: Բայց չի մեռնում մեծ Պանը:
ԿԱՌԱՓՆԱՐԱՆ: Պատրաստակամություն է հայտնում ամբողջ ազգի փոխարեն միայնակ բարձրանալ կառափնարան: Ախ, եթե նույն 1920-ին նույն ազգի 5 տոկոսն այդպե՜ս մտածեր:
ՆՐԲԱԿԻՐԹ ԼԿՏԻՈՒԹՅՈՒՆ: Կա՞ սիրային ավելի գողտրիկ անպատկառություն, քան «Նրբակիրթ Լ.-ին» է:
ԱՆՄԱՀՈՒԹՅՈՒՆԸ` ՍԵՊԱԳՐՎԱԾ: Հանկարծ գրում է Տաղարանը` և՛ իրեն, և՛ իր ազգին, և՛ հավերժությանը գցելով կրակի մեջ: 16 տողի մեջ ամփոփել մի ողջ ժողովրդի Իլիական և Ոդիսական, նույն է, թե ցուլի պոզերից բռնես ու նետես Յուպիտեր, կամ սեփական ձեռքերով քեզ թագադրես Սատուրնի օղակով, կամ Բոնապարտի պես խլես թագը պապի ձեռքից…
ԲԱՌԻ ԷՎՐԻՍՏԻԿԱՆ: Մինչ ԱՐԵՎԱՀԱՄ ԲԱՌԸ կբռնաբարեք՝ ԺԵ տաղում նկատեք «Ամառվա մրգերի նման անո՛ւշ է քո բառը, ասին» տողը։ Մի՛ ընկեք «բար»-ի ետևից, ո՜վ պրոզայիկ բկլիկներ…
ՇԱՄԱՆ: Միակ բանաստեղծը (եգիպտացիներ), որ արևին երգեր է նվիրել:
ԱՄԵՆԱ: Ամենահին և ամենանոր աշխարհը ներկայացնում է ամենաէքսցենտրիկ մեթոդով: Հինը- Տիտանիկ, նորը- բանվոր Պողոս:
ԻՆՔՆԱԴԻՄԱՆԿԱՐ: Հասկացնում է, որ իր արևն ու արյունը զրադաշտական է, տխրությունն ու երգը` նաիրյան, կրակն ու միտքը` մոսկովյան: (Պարսկական կարոտախտից մինչև կյանքի վերջը չձերբազատվեց):
ՏԵՐՅԱՆԻ ԵՐԳԸ ԳԻԼՅՈՏԻՆԻ ՏԱԿ: Հեղափոխական բառաստեղծություն: Երկաթբետոնն ավելի գերադասելի է, քան Տերյանի սիրտը: Բայց հատած տողերն ավելի հանճարեղ են, քան Մայակովսկին: Կարծես խճճվում է: Մեկ գիշերվա ասպետականություն: Քչերն հասկացան, որ Կապկազ թամաշան անդրկովկասյան ամենապոեմն է:
ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԲՈՒԱԼՈՆ: Պողոս Մակինցյանն իր վաղամեռիկ ընկերոջը գիլյոտինից փրկելու համար ակամա դառնում է չարենցագիտության հիմնադիրը: Մանուկ Աբեղյանն այն հասցնում է տաղաչափական ունիկումի:
ԼԵՆԻՆԻԱԴԱ: Հաննիբալը դարպասների մոտ է: Նրա ալպիական արշավանքը Սուվորովից տարբերվեց այնքանով, որ ծնեց Լենինիադան, միակը ողջ Սովետական Միությունում: Արժանի՞ էին այդ երգերը այդ հասարակությանը: Ինչպես շնորհազրկված գեներալիսիմուս- ուշ հասկացավ:
ԱՆԱԲԱԶԻՍ: Նահանջ դեպի հայրենիք: Մազութի Համոն երկար ապրեց նրա հոգում, բայց ի վերջո խաչվեց: Միակ հայը, որ աղաղակեց. Ոչ մի «երկիր Նաիրի»- այլ միայն մարդիկ:
ՎԵՆԵՏԻԿՅԱՆ ԵՂԵՐԵՐԳ: Ինչ ուզում էր ասել, ասեց Իսահակյանի միջոցով, որին ընդմիշտ կնքեց «Վարպետ» տիտղոսով՝ համարելով նրան նոր Օվիդիոս…
ՖՅՈԴՈՐ ԴՈՍՏՈԵՎՍԿԻ: Քրեական հանցանք հանուն սիրո: Ինչի արդյունքում ծնվում է «Երևանի ուղղիչ տնից» երկը: Մեռյալ տան մեջ զգացվում է նրա մեծ կարդացվածությունը: Օտտո Վայնինգեր: Գիտակցվում է նրա անհամակարգությունը: Չսիստեմավորված հանճարեղություն- ահա անցած ուղին:
ԱԿՍԵԼ ԲԱԿՈՒՆՑ: Նրա արձակի յուրաքանչյուր տողը արվեստի գործ է: Չարենցի արծվային հոտառությունը անմիջապես կռահեց դա: Բայց երկուսն էլ աղավնի չեն: Հրեշտակ են: Խնդրում է հայ կտավի լավագույն էջը նվիրել իր սիրած կնոջ հիշատակին: Նվիրվում է:
ՁԻՈՒ ՄՌՈՒԹ: Կարմիր աշխարհի բոցակեզ ներշնչանքի աղբյուրը մեկ օրվա մեջ վերածվում է ձիու մռութի: Սրտի էմպիրիկ զգացողությամբ բրոնզե թևերով հեղափոխական երգի Գուլիվերը, ինչքան էլ հնարամիտ Ուլիս ձևացավ, ցավեց, երբ հասկացավ, որ Լյուսի Թառայանով սկսված ոդիսականը ավարտվեց ոչ Իթակեում, այլ ձիու մռութով:
ԴՐՈ: Շավարշից բարձր գործ հայ գրականությունը, թերևս, չի ստեղծել: Վարագուրված ճարպկությամբ ներկայացնում է 1918-20 թվականների իրական համայնապատկերը: Բայց առկա է Գորդյան հանգույց, որ ցայսօր ոչ մի գրականագետ ու պատմաբան չկարողացավ քանդել: Կիլիկիայի հայկական թագավորության անկումից 500 տարի հետո առաջին անգամ օգտագործվում է թագավոր բառը: Հասկացնել է տալիս, որ իրենք մի քանի տարի առաջ ունեին թագավոր, բայց, ավաղ, 500 տարվա մեղքով շատ քչերը ըմբռնեցին դրա էությունը: Իրեն մնում էր դարերին պատգամել` Դե, Դրոն թագավոր է:- Ու թո´ղ լինի:
ԱՆՑԱԾ ՈՒՂՈՒ ՀՈԳԵՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ: ՊՈՒՇԿԻՆ: Շատ քիչ բանաստեղծներ են ապրում էպիկական լուսաբաց: Լիովին անցնում է խճճվածությունը: Մեղանչում է Մուսայի առաջ: Տերյանի առաջ: Ինքն իր առաջ: Նվազում է համաշխարհային ռոմանտիզմի ռիթմը, հասնում է համաշխարհային դասականության: Միներվան թառում է ուսին: Շահում է ճակատամարտը անցած ուղու հոգեբանական անաչառ վերլուծության շնորհիվ: Պուշկինի շնորհիվ:
ԴԱՈԴԵՑԶԻՆ ԿԱՄ ՀԱՎԵՐԺՈՒԹՅԱՆ ԱՐԳԵԼՎԱԾ ԱՐԱՀԵՏԻՑ ԱՆԴԻՆ: Չարենցի Աուստեռլիցը իր Դաոդեցզինն է, իր ճանապարհի գիրքը: Այդ ճանապարհի արգելված մի նեղլիկ արահետով նա անցավ դժոխքը, քավարանը, դրախտը` հավերժական պտույտ գործելով գալակտիկայի էկզիստենցիալ ոլորտներում` շրջապատի միտքը դարձնելով կաթվածահար: Հայոց պատմության բևեռացված և ճշմարտացի վերարտադրում: Առաջինն է, որ բացահայտեց Աբովյանի ոգու սայթաքումը: 19-րդ դարի և 20-րդ դարասկզբի հայ հասարակական, քաղաքական և գրական-մշակութային միտքը` իր բոլոր գործիչներով (գործիչների փայլուն գնահատմամբ) հառնում է որպես պայքարի ճիգ Ավետյաց Երկիրը մահի տեսլականից ազատագրելու համար: Մերկացվում է թիֆլիսցի կինտոն: Տալիս է հայ գրականության ամենախորախորհուրդ Իմացության գիրքը: Ակրոստիքոսում է Պատգամը, որ պետք է փոխարինի ՀՀ օրհներգին, փորագրվի ՀՀ զինանշանին, փողփողա ՀՀ դրոշին…
ՀԱՅ ԴԱՍԱԿԱՆԸ: Իր դասականության ափերը ողողեցրեց Թումանյանով և Գյոթեով: Միակ հայ դասականն է, որ կարող էր Էդգար Պոյին, Ֆիրդուսուն, Սայաթ- Նովային, Հայնեին նստեցնել նույն կոճղին, իսկ իրեն` ապագայի Արգո նավը:
ԵՎ ԴՈ՞ՒՔ, ԲՐՈՒՏՈՍՆԵՐ: Օ, նաիրյան աղիք: Բոլորդ նրան դավաճանեցիք: Չէ՞ որ ինքը ոչ ոքի չդավաճանեց: Եվ դո՞ւք, անասուններ:
ԱՂՈԹՔ ԱՌ ԱՍՏՎԱԾ: 1935-1937 թվականների նրա բանաստեղծություններն ու պոեմները համարժեք են Դավթի սաղմոսներին և սուրբ Երեմիա մարգարեի ողբին: Պետք չէ կռվել հողմաղացների դեմ: Առավել ևս, որ ինքը երբեք Դոն Կիխոտ չէր…
ՈԳԻՆ: Խորհրդային հսկա կայսրությունն ապրեց Ոգու մեծ կրախ: Բայց այդ սնանկության որոմի մեջ աճեցին մանդելշտամյան Լենինգրադը, բուլգակովյան Վարպետն ու Մարգարիտան, պաստեռնակյան Դոկտոր Ժիվագոն: Չարենցն անսաց միայն իր հանճարի ձայնին:
ԻՆՔՆԱՄԵԾԱՐՈՒՄ ԸՆԴԴԵՄ ՄԱՀՎԱՆ: Սեփական մեծության ու վեհության հաստատ հիմերգեր: Այն, որ ինքն էր- արդեն չի հառնի աշխարհի և ոչ մի գրքում:
ԿՈՄԻՏԱՍ: Այնտեղ ամեն ինչ կա. առաջին քրիստոնյաներ, հայոց պատմություն, Նարեկացի, Շեքսպիր, Արարատ: Այնտեղ ամեն ինչ խոցում է մոր աչքերի, հոր լռության և եղբոր կարոտի պես: Այնտեղ թևում է կռունկը Արևմտյան Հայաստանի: Այնտեղ սպանվում է սերը, Հիսուսը, հավատը: Այնտեղ հառնում է երգը: Այնտեղ ամեն ինչ կա: Այն կոչվում է պոեմ Կոմիտասի հիշատակին:
ՍԻՐՈ ՍՐԻՆԳԱՅԻՆ ՀԻՄՆԸ: Նավզիկե: Իր բնութագրմամբ իր ամենաչքնաղ երկը: Արյան վարդագույն վարակ: 20-րդ դարի Մանոն Լեսկո: 20-րդ դարի համաշխարհային երկաթե հևքից մնացին երկու աշխարհամարտերում և Խերոսիմայում խեղվածների խեղված սերունդները, մնաց մեքենայի գործարանային հռնդյունը, մնաց Չարենցի Նավզիկեն: Հոմերոս: Բոլոր դարերի քաղցրություն ու գույն. քո ծաղկից ո՞վ պատրաստեց սիրո ամենաքաղցր մեղրը:
ԽՈՍՏՈՎԱՆՈՒԹՅՈՒՆ «ՂԵԿԱՎԱՐԻՆ»: Նա ռոնդոյեց իր Մուսային որպես իր միակ սեր, սուր և զարդ: Միակ Ղեկավար: Փառահեղ է…
ԻՆԿՎԻԶԻՑԻԱ: Միջնադարյան կացինը փայլատակեց հանուն Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխության կարմիր դրոշի, հանուն քարտեզի վրա ՍՍՀՄ-ը կարմիր ներկելու, հանուն կարմիր բանաստեղծների կարմիր արյունով մարդկության ճակատը օծելու:
ՎԵՐՋԱԲԱՆ ԿԱՄ ԱՊՈԼԼՈՆՅԱՆ ԴԱՓՆԵԾԱՌԸ: Եղիշե Չարենցի ստեղծագործությունը հայ գրականության և պատմության ապոլլոնյան դափնեծառն է: Նա իր ժամանակի աչքն է և մեր ապագայի բուն: Նա չմեռավ (դրա համար էլ գերեզման չունի): Եվ երբեք էլ չի մեռնի, ինչպես 1916-ին կերտված իր Աթիլլան.
Ես կրկին ահա քանդում եմ, վառում.
Քաղաքներ, գյուղեր փլչում են իմ դեմ.
Եվ այս անգամ ես` գո՜ռ, անհաղթ արդեն`
Մի կարմիր գիշեր կմտնեմ Հռոմ…
Եվ իմ երկաթե բռունցքովը ես
Ձեր տաճարները անդարձ կքանդեմ.
Նորի՜ց կսողան արքաներն իմ դեմ`
Մանր, ճահճային ճիճուների պես…
Եվ չըգիտեին, որ ես չե՛մ մեռել,
Որ ես չե՛մ մեռնի, որ եղել եմ, կամ`
Նորի՛ց կքնեմ, նորի՜ց կարթնանամ.-
Ես-հազարանուն` Մահ,Ավերք ու Նեռ…
Հե՜յ, արևմուտքից մինչև արևելք
Պիտի հրդեհեմ ու քանդե՜մ հիմա`
Ես-արքա՜, աստվա՜ծ, տեն՛դ, դժո՛խք ու մահ,
Ես- ճշմարտության խարազանը մերկ:
Եվ թո՛ղ աշխարհի տերերն իմանան,
Եվ խոր ըմբռնեն մի վերջին անգամ,
Որ եղե՛լ եմ ես, կլինե՜մ ու կա՛մ,
Ես- անհերքելի ու հավերժական…
Ատոմ Հակոբյան
Մեծ Մասրիկ