Ժամանակները տարվա եղանակների պես կրկնվել գիտեն… Ադեիս համար ճակատագրական էր 1943 թվականի նոյեմբերը։ Նա այնպես էր պատմում ամեն ինչի մասին, որ թվում էր, թե ես էլ ականատեսն եմ այդ բոլորի։ Հոգուս աչքերի առաջ հառնում էր նա՝ ճերմակ ոչխարի բուրդը շուռումուռ տալիս և իր իլիկը մանելիս։ Տեսնում էի, թե ինչպես է գուլպա գործում որդիների համար։ Հետո ինքնիրեն խոսելով՝ մեծացնում էր կծիկը: Երբ ադես նայում էր անորոշ մի կետի, արդեն գիտեի՝ ուր որ է պիտի բացի իր հիշողության կապոցներն ու դուրս հանի մի չխամրող հուշ։ «Թուրքի յաթաղանից փախցրի իմ բալեքին,- պատմում էր,- վենձըցրի, ու էդ ի՜նչ զուլում էր նորից»: Իր երեք տղային մեկ շաբաթվա մեջ պատերազմ էին տարել։ Ամեն անգամ, երբ փոստատարը հայտնվել է, կարծես հույս է բերել ադեիս իր ուսապարկով: Նա գիշեր- ցերեկ նամակի է սպասել։ Չի նկատել, թե օրն ինչպես է մթնել ու լուսացել։ Գրիգոր պապն աշխատել է թաքցնել իր հոգեվիճակը: Դուրս է եկել, պտտվել գյուղամիջում, սրա-նրա հետ զրուցել, տեղեկություններ հավաքել։ Տատիս աչքերի մեջ չի կարողացել նայել։ Արցունքոտվել են աչքերը, երբ լսել է, որ ծանոթներից մեկի տղայի սև թուղթն է եկել։
Իմ ադեն տղաներին պատերազմ ուղարկելու օրվանից շորերը չի հանել, անկողին չի մտել։ Ծվարել է փոքրիկ թախտին, թիկն է տվել նախշազարդ բարձին՝ սպասելով աղոթրանին։ Սիրտը տագնապից նվաղել է։ «Դեռ նոր էր լուսացել,- հիշում էր,- ժամը վեցին դուռն ուժգին ծեծեցին մի քանի անգամ»։ Պապս կիսահագնված գնացել է բացելու ու քարացել։ Փոստատարը՝ գլուխը բաց, դեմքը ցավից կնճռոտված, մեղավորի նման պապիս է մեկնել անիծյալ թուղթը։ Սև բոթն այդ օրվանից մտել է ներս ու դարձել այդ հարկի տերը։ «Գիրքո՜ր, ո՞ր մէ բալես է»,-ցավից ճչացել է ադես։ Ամուսնու շուրթերի շարժումից հասկա- նալի է դարձել, որ Գուրգենն է: Մինչ պապս օրորվում է կսկծից, ադես գլխին է քաշում սև լաչակն ու տնից ոտաբոբիկ դուրս նետվում, անգիտակից ու ցավից շանթահար՝ բարձրանում է մոտիկ թումբը, անցնում ցածրիկ կամուրջը, հետո երկաթգիծն ու գնում դեպի Գեղոբի սարը…
Այդ ճանապարհով էին տարել իր Գուրգեն որդուն։ Վազում է, ընկնում ու բարձրանում։ Նրան թվում է՝ հողը սահում է ոտքերի տակից. փշերն ասեղոտում են ոտքերը, բայց ադես ոչինչ չի զգում։ Հոգու ցավն էր հաղթել նրան. անգամ կապույտ երկինքը սև թուղթ էր երևացել աչքին։ Դեմքը հողոտվել, ձեռքերը քերծվել, արյան կաթիլներ են հայտնվել մարմնի վրա, իսկ նա վազել է ու վազել։ «Իմ բանաստե՛ղծ բալա,- երբ շունչը տեղն է բերել, բարձրաձայն լաց է եղել։ — Քու ադեն էլ ի՞նչըխ բդի աբրի»։ Սև թղթի հետ մթագնել է նրա պարզ աշխարհը, կյանքը կորցրել է իր պայծառ գույները։
Ադես ուշակորույս ընկնում է. նրան սթափեցնում է չորացած խոտերի խշշոցը։ Հետո ձեռքերով հարվածում է կրծքին, մատներով փորում հողն ու վայր ընկնում։ Պապս ինքնամոռաց վազում է նրան փնտրելու։ Երբ գտնում է բերանքսիվայր ընկած կնոջը, առաջին անգամ բաց երկնքի տակ առանց կաշկանդվածության ու ամոթի գրկում է փոքրամարմին ադեիս:
— Եղսո՛, քելե տո՛ւն էրտանք։ Մեռնի՛մ քեզի,- շփոթահար կրկնում է,- էմբես էրա, օր խելքդ չթռցնես. գեղացիք կըխնդան, կըսեն՝ Գիրքորի կնիկը խելըռել է։ Մենք հըլը Սանասար ու Սիմոն ունինք, օր բդի գան, էս պզդիգներին հըլը բդի վենձըցնենք։ Քելե՛, Եղսո՛, էրտանք տուն, ցավ ցավի տանք, ձեռ ձեռի տանք, նստինք ու լանք։ Դիմացի՛, Եղսո՛, հըլը աշե՝ գեղը քանի հոգու սև թուղթ են բերե։ Մենք մինագ չենք: Ըդոնք ինչը՞խ են դիմանըմ։ Ուրիշներին մեր չի՞ բերե։ Մենք էլ բդի դիմանանք։ Խո մինագ Բուղդաշենը չէ, սաղ աշխարհն է էս կսկծի մեճը:
— Քանդվի՛ տունդ, Հիտլե՛ր,- արցունքի միջից երկնքին է նայում ադես ու խփում է ծնկներին,- անիձվի՛ս դու, պադերա՛զմ։
Այդ օրից տարիներ են անցել, բայց Եղսո տատիս արցունքներն այդպես էլ չչորացան իմ անցյալի կտավից։ Նորից հիշեցի նրա լուսաճաճանչ դեմքը, նորից երկրիս ցավերը տեսա և ակամա նայեցի հայելուն. այնտեղ հասուն մի կին էր արտասվում երեխայի նման:
ՆԵԿՏԱՐ ՍԻՄՈՆԻ ԱՎԴԱԼՅԱՆ